Kiedy smok zaczyna myśleć. O Chinach, nauce, medycynie i naszej europejskiej skłonności do przesypiania historii

Problem zaczyna się zwykle wtedy, gdy od uroczystego podpisania dokumentu trzeba przejść do wieloletniego finansowania badań, stabilności instytucjonalnej i zaakceptowania możliwości niepowodzenia. Natura, niestety, nie zna pojęcia okresu rozliczeniowego projektu, a przełomowych odkryć nie można zamówić z dostawą na koniec kwartału.

Jeszcze ciekawiej wygląda chińska ekspansja w dziedzinie sztucznej inteligencji. Według Digital Science w Chinach działa około 51 tysięcy aktywnych badaczy AI, podczas gdy w USA około 14 tysięcy. Chińscy naukowcy coraz częściej pozostają przy tym w ojczyźnie, zamiast tradycyjnie wyjeżdżać na amerykańskie uczelnie. Wśród autorów publikujących na prestiżowej konferencji NeurIPS, którzy ukończyli studia pierwszego stopnia w Chinach, odsetek pracujących nadal w tym kraju wzrósł z 57% w 2022 roku do 69% w 2025 roku. Ameryka pozostaje niezwykle atrakcyjnym miejscem prowadzenia badań, ale coraz bardziej restrykcyjna polityka wizowa i napięcia geopolityczne nie pomagają w utrzymywaniu tej przewagi. Trudno zresztą oczekiwać, że najzdolniejsi ludzie świata będą bez końca zabiegać o możliwość pracy w kraju, który coraz częściej traktuje ich obecność jako problem administracyjny.

Najbardziej fascynujący jest jednak pewien paradoks. W 2025 roku prywatne inwestycje w AI były w Stanach Zjednoczonych ponad 23 razy większe niż w Chinach. Amerykańskie przedsiębiorstwa mają również znacznie lepszy dostęp do najbardziej zaawansowanych procesorów graficznych. Mimo to chińskie firmy, takie jak DeepSeek czy Moonshot AI, opracowują modele coraz bardziej zbliżone możliwościami do amerykańskich liderów. Według ekspertów cytowanych przez Nature technologiczny dystans może wynosić zaledwie kilka miesięcy. Ograniczenia sprzętowe zmusiły bowiem chińskich badaczy do poszukiwania efektywniejszych algorytmów, pozwalających osiągać porównywalne rezultaty przy mniejszym zużyciu zasobów obliczeniowych. Zamiast wyłącznie zwiększać liczbę procesorów, zaczęto intensywniej zastanawiać się, jak ograniczyć liczbę niepotrzebnych operacji. Oczywiście nie oznacza to, że sankcje technologiczne nie działają ani że wszystkie chińskie osiągnięcia powstają niezależnie od zachodnich rozwiązań. Kontrowersje wokół destylacji wiedzy z istniejących modeli pozostają aktualne. Pokazuje to jednak, że ograniczenia potrafią niekiedy stać się katalizatorem innowacji.

Znamy ten mechanizm również z medycyny. Lekarz pracujący bez nieograniczonego dostępu do diagnostyki bywa zmuszony do szczególnie uważnego badania pacjenta, precyzyjnego zbierania wywiadu i dostrzegania zależności, które łatwo przeoczyć w świecie, gdzie na każde pytanie odpowiada się kolejnym badaniem obrazowym. Nie znaczy to oczywiście, że niedobór aparatury jest zaletą. Znaczy jedynie, że zasoby i umiejętność ich wykorzystania są dwiema różnymi kategoriami. Historia medycyny zna zresztą wystarczająco wiele przykładów wielkich odkryć dokonanych dzięki uważnej obserwacji, abyśmy nie mylili ceny wyposażenia laboratorium z wartością powstającej w nim wiedzy.

Z mojego punktu widzenia najbardziej wymowny jest jednak trzeci artykuł, opublikowany przez STAT 8 października. Roche zawarł porozumienie z chińską firmą Defand Therapeutics, którego potencjalna wartość może zbliżyć się do miliarda dolarów. Nie sama kwota przyciągnęła moją uwagę. Współczesna farmacja przyzwyczaiła nas już do transakcji, których wartość trudno sobie wyobrazić bez pomocy kalkulatora. Istotne jest to, że Roche nie kupuje praw do gotowego leku, lecz powierza chińskiemu partnerowi odkrywanie i rozwijanie nowych cząsteczek terapeutycznych. Chodzi o tak zwane molecular glues, czyli kleje molekularne — związki zdolne do modyfikowania interakcji pomiędzy białkami. Niektóre z nich mogą doprowadzać do selektywnego usunięcia białka uczestniczącego w procesie chorobowym poprzez skierowanie go do komórkowego systemu degradacji. Zamiast jedynie hamować jego aktywność, próbujemy więc sprawić, aby komórka sama pozbyła się niepożądanego elementu.

To fascynująca koncepcja, szczególnie w onkologii i potencjalnie w leczeniu chorób o podłożu immunologicznym. Jako lekarz podchodzę jednak do podobnych doniesień z zainteresowaniem, któremu nieodmiennie towarzyszy ostrożność. Historia farmakologii pełna jest substancji znakomicie działających w hodowlach komórkowych, nieco mniej imponujących w doświadczeniach na zwierzętach i zaskakująco rozczarowujących w badaniach klinicznych. Organizm człowieka nie jest bowiem zbiorem niezależnych szlaków sygnałowych, które można dowolnie włączać i wyłączać. Białko uczestniczące w patologii może jednocześnie pełnić istotne funkcje fizjologiczne, a jego eliminacja uruchamiać mechanizmy kompensacyjne, których wcześniej nie przewidzieliśmy. Biologia, jak wiadomo, ma tę niewygodną właściwość, że nie czyta naszych wniosków grantowych i nie czuje się zobowiązana do potwierdzania hipotez badawczych.