Życie, które żyje w nas: O mikrobiomie, złudzeniu biologicznej niezależności i medycynie, która uczy się pokory

mikrobiom

Im dłużej zajmuję się medycyną, tym mniej przekonuje mnie nasze przywiązanie do prostych wyjaśnień.

Dwóch pacjentów, podobna historia choroby, zbliżone wyniki badań, identyczne leczenie. Jeden zdrowieje, drugi przez lata pozostaje więźniem własnej biologii. Przywykliśmy szukać odpowiedzi w genach, odporności, metabolizmie i psychice, zapominając niekiedy, że człowiek nie jest samotnym organizmem, lecz niezwykle złożonym ekosystemem. Kartezjański zwyczaj dzielenia go na coraz mniejsze części przyniósł medycynie imponujące sukcesy, ale pozostawił nas z pewnym kłopotem: poznaliśmy wiele elementów, nie zawsze rozumiejąc, jak funkcjonuje całość. Tymczasem okazuje się, że w tej historii uczestniczą również biliony mikroorganizmów, które przez tysiąclecia współtworzyły naszą fizjologię, nie pytając o zgodę ani nie oczekując uznania.

Niedawne badanie opublikowane w „Science” wykazało, że osoby reagujące silniejszą gorączką na szczepienie przeciw COVID-19 miały pewne wspólne cechy mikrobiomu jelitowego, między innymi większą obecność flageliny — białka budującego bakteryjne wici. Doświadczenia na myszach potwierdziły udział rozpoznawania tego białka w kształtowaniu reakcji zapalnej. A zatem odpowiedź immunologiczna na bodziec podany w ramię może częściowo zależeć od mikroorganizmów zamieszkujących jelita. Równie interesujące wyniki przyniosły badania nad Bacteroides uniformis, bakterią wytwarzającą metabolit wpływający na syntezę cholesterolu. W doświadczeniach na zwierzętach obserwowano zmniejszenie zmian miażdżycowych, a zidentyfikowany mechanizm obejmował szlak metaboliczny wykorzystywany również przez statyny. Oczywiście od myszy do pacjenta droga daleka, a historia farmakologii pełna jest obiecujących odkryć, które nie przetrwały spotkania z rzeczywistością kliniczną. Niemniej trudno nie uśmiechnąć się na myśl, że podczas gdy człowiek doskonalił metody regulowania cholesterolu, niektóre bakterie od dawna prowadziły własne laboratoria biochemiczne.

Podobne zależności zaczynamy dostrzegać w fibromialgii, zaburzeniach poznawczych związanych ze starzeniem oraz przewlekłych następstwach zakażeń.

Badania eksperymentalne sugerują, że mikrobiom może uczestniczyć w modulowaniu wrażliwości bólowej i komunikacji między jelitami a mózgiem. Z kolei w dużym brytyjskim badaniu pacjentów po COVID-19 wykazano związek zmian mikrobiomu jamy ustnej i dróg oddechowych nie tylko z zaburzeniami oddychania, ale również z problemami poznawczymi i jelitowymi. Nie wiemy jeszcze, które z tych zależności mają charakter przyczynowy. Wiemy natomiast, że układ nerwowy, odpornościowy i metaboliczny nie funkcjonują w izolacji. Prowadzą nieustanny dialog, którego języka dopiero się uczymy, a mikroorganizmy okazują się jego istotnymi uczestnikami.

Najbardziej poruszający wymiar tej historii przynoszą jednak badania społeczności Tsimane z Boliwii i Hadza z Tanzanii. Naukowcy odnaleźli w ich mikrobiomach 1231 wspólnych gatunków mikroorganizmów, z których wiele jest dziś rzadkich lub nieobecnych w społeczeństwach uprzemysłowionych. Analizy genetyczne wskazują, że część tych bakterii mogła towarzyszyć naszym przodkom podczas prehistorycznych migracji. Kiedy człowiek opuszczał Afrykę, przemierzał kontynenty i tworzył pierwsze cywilizacje, niósł ze sobą nie tylko język, narzędzia i pamięć wspólnoty, ale również niewidzialny świat istot, których istnienia nawet nie podejrzewał. Dziś część tego wielotysiącletniego dziedzictwa zanika w ciągu zaledwie kilku pokoleń. Nie wiemy, jakie będą konsekwencje tej utraty, ale trudno oprzeć się wrażeniu, że cywilizacja zmienia nasz wewnętrzny ekosystem szybciej, niż jesteśmy w stanie zrozumieć znaczenie tych przemian.

Wszystko to prowadzi mnie do pytania, które uważam za jedno z najważniejszych wyzwań współczesnej medycyny:

Dlaczego jedni ludzie odzyskują zdrowie, podczas gdy inni, pomimo ustąpienia pierwotnej przyczyny choroby, pozostają w stanie przewlekłej dysregulacji?

Nauczyliśmy się znakomicie rozpoznawać patologie, znacznie mniej uwagi poświęcając biologicznym warunkom zdrowienia. Właśnie dlatego coraz bliższa jest mi koncepcja Recovery Epidemiology — epidemiologii zdrowienia, która obok czynników ryzyka chorób badałaby również mechanizmy odzyskiwania równowagi. Mikrobiom może być jednym z ważnych elementów tego procesu, choć z pewnością nie stanowi uniwersalnego wyjaśnienia. Natura jest zbyt skomplikowana, by powierzyć jej tajemnice kilku szczepom bakterii, a medycyna zbyt wiele razy ulegała pokusie prostych odpowiedzi, byśmy mogli pozwolić sobie na kolejną.

A jednak pozostaje zachwyt. Oto mikroorganizmy, które towarzyszyły nam na długo przed narodzinami pierwszych cywilizacji, uczestniczą w regulowaniu odporności, metabolizmu, a być może również niektórych procesów związanych z bólem i pamięcią. Człowiek, który z taką pewnością ogłosił się panem przyrody, odkrywa powoli, że nie jest nawet wyłącznym gospodarzem własnego ciała. Być może dojrzałość medycyny będzie polegała nie na coraz większej pewności, lecz na coraz głębszym rozumieniu współzależności. Kiedy dziś patrzę na pacjenta, widzę nie tylko narządy, wyniki badań i rozpoznania, ale historię biologiczną rozpoczętą na długo przed jego narodzinami — zapisaną w genach, doświadczeniach, pamięci immunologicznej i mikroorganizmach, które dzielą z nim życie.

I być może właśnie tutaj kryje się jedna z najważniejszych lekcji współczesnej biologii: aby zrozumieć, dlaczego człowiek choruje i dlaczego nie zawsze potrafi wyzdrowieć, musimy najpierw pogodzić się z myślą, że nigdy nie był biologicznie samotny.

Pozostaje tylko pytanie, czy zanim nauczymy się w pełni rozumieć ten niezwykły świat, nie utracimy bezpowrotnie części jego najstarszych mieszkańców.

Bibliografia

1. Huus K.E. i wsp. (2026). The human gut microbiome primes fever after vaccination. Science, 394, eaea7733. https://doi.org/10.1126/science.aea7733

2. Yin C. i wsp. (2026). A gut microbial odd-chain fatty acid alleviates atherosclerosis in mice. Nature. https://doi.org/10.1038/s41586-026-11142-x

3. The gut microbiota promotes pain in fibromyalgia. (2025). PubMed PMID: 40280127. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40280127/

4. Cox T.O. i wsp. (2026). Intestinal interoceptive dysfunction drives age-associated cognitive decline. Nature. https://doi.org/10.1038/s41586-026-10191-6

5. Prehistoric global migration of vanishing gut microbes with humans.(2026). Nature. PubMed PMID: 42844483. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/42844483/

6. Sputum and oral microbiota profiles are associated with long COVID severity and phenotype post-hospitalisation: a UK multicentre, prospective cohort study. (2026). European Respiratory Journal. https://doi.org/10.1183/13993003.01162-2026

Przewijanie do góry