PKB. Najważniejsza liczba świata? A może najbardziej przeceniana?
- Dr Ozimek
- Poradnik
Przez ponad pół wieku traktowaliśmy PKB jak kompas rozwoju.
Rośnie?
Świetnie.
Spada?
Problem.
Politycy śledzą go z uwagą.
Media informują o nim z powagą.
Ekonomiści budują wokół niego modele.
A społeczeństwa nauczyły się wierzyć, że wzrost PKB oznacza postęp.
Tylko że istnieje pewien problem.
PKB mierzy głównie to, co zostało kupione i sprzedane.
Nie mierzy tego, co sprawia, że życie jest warte przeżycia.
To trochę tak, jakby oceniać wartość lasu wyłącznie na podstawie ceny drewna.
Nie licząc tlenu.
Nie licząc retencji wody.
Nie licząc ptaków.
Nie licząc ciszy.
A przecież właśnie te rzeczy często okazują się najcenniejsze.
PKB nie jest błędny.
Jest po prostu niepełny.
Nie widzi ogromnej części rzeczywistości.
Nie widzi opieki nad dzieckiem.
Nie widzi troski o starszego rodzica.
Nie widzi wolontariatu.
Nie widzi sąsiedzkiej pomocy.
Nie widzi milionów godzin pracy wykonywanej każdego dnia bez faktury i bez wynagrodzenia.
A mimo to właśnie te działania podtrzymują funkcjonowanie społeczeństwa.
Jeszcze ciekawiej robi się wtedy, gdy spojrzymy na zdrowie.
Bo czym właściwie jest bogate społeczeństwo?
Czy takim, które wydaje coraz więcej pieniędzy na leczenie?
Czy takim, którego mieszkańcy rzadziej chorują?
Wyobraźmy sobie dwa kraje.
Pierwszy inwestuje w zdrowie, profilaktykę i edukację.
Drugi zaniedbuje te obszary.
W drugim kraju więcej ludzi trafia do szpitali.
Rośnie sprzedaż leków.
Rośnie liczba procedur medycznych.
Rośnie PKB.
Paradoksalnie więc choroba może zwiększać aktywność gospodarczą.
Zdrowie niekoniecznie.
A przecież prawdziwe bogactwo społeczeństwa zaczyna się znacznie wcześniej niż w szpitalu.
Zaczyna się na talerzu.
Na spacerze.
Na lokalnym targu.
W lesie.
Na rowerze.
W codziennych wyborach, których nie widać w statystykach gospodarczych.
Coraz więcej danych wskazuje, że zdrowie populacji zależy nie tylko od dostępu do medycyny, ale również od jakości środowiska i stylu życia.
Od żywności jak najmniej przetworzonej.
Od regularnej aktywności fizycznej.
Od czasu spędzanego na świeżym powietrzu.
Od kontaktu z naturą.
Od odpowiedniej podaży witamin i składników mineralnych.
Od diety opartej na produktach regionalnych i sezonowych, do których człowiek był biologicznie adaptowany przez pokolenia.
To właśnie tutaj pojawia się kolejny paradoks współczesności.
Potrafimy produkować więcej żywności niż kiedykolwiek wcześniej.
A jednocześnie coraz częściej zmagamy się z niedoborami składników odżywczych.
Potrafimy transportować jedzenie przez pół świata.
Ale coraz rzadziej wiemy, co dojrzewa naturalnie w naszym regionie i o naszej porze roku.
Coraz lepiej rozumiemy również, że geografia ma znaczenie.
Niektóre obszary świata są naturalnie ubogie w określone pierwiastki.
Jod.
Selen.
Magnez.
Cynk.
A czasem również inne mikroelementy.
W takich sytuacjach rozsądna suplementacja lub odpowiednia strategia żywieniowa nie jest modą.
Jest próbą wyrównania biologicznych ograniczeń środowiska.
Podobnie jest z witaminą D.
Przez większość historii człowiek funkcjonował pod otwartym niebem.
Dzisiaj coraz więcej czasu spędzamy w pomieszczeniach.
Przy sztucznym świetle.
Przed ekranami.
Efekt?
Paradoks cywilizacji, która jest technologicznie zaawansowana, ale często biologicznie niedoświetlona.
I znowu — tego również nie zobaczymy w PKB.
Tak samo jak nie zobaczymy wartości spaceru po lesie.
Jazdy na rowerze.
Spotkania z przyjaciółmi.
Dobrej jakości snu.
Zdrowej mikrobioty.
Czystego powietrza.
Ani korzyści wynikających z tego, że człowiek żyje w rytmie bardziej zgodnym z naturą niż z kalendarzem kwartalnych raportów finansowych.
To samo dotyczy środowiska.
Wycięcie lasu zwiększa aktywność gospodarczą.
Sprzedaż drewna zwiększa aktywność gospodarczą.
Odbudowa po katastrofie ekologicznej zwiększa aktywność gospodarczą.
PKB rośnie.
Las znika.
Powietrze się pogarsza.
Rzeka traci zdolność samooczyszczania.
Ale statystyka wygląda imponująco.
Dlatego coraz więcej ekonomistów dochodzi do wniosku, że mierzymy rozwój przy pomocy narzędzia stworzonego do czegoś zupełnie innego.
PKB doskonale mierzy przepływ pieniędzy.
Znacznie gorzej mierzy dobrostan.
Nie odpowiada na pytanie:
„Czy ludziom żyje się lepiej?”
Odpowiada jedynie:
„Czy wydano więcej pieniędzy?”
A to nie zawsze jest to samo.
W odpowiedzi powstały nowe koncepcje.
Dochód inkluzywny.
Dochód netto inkluzywny.
Kapitał naturalny.
Kapitał ludzki.
Wskaźniki dobrostanu.
Coraz częściej próbuje się uwzględniać nie tylko to, co produkujemy, ale również to, co zachowujemy.
Bo gospodarka nie istnieje w próżni.
Opiera się na ludziach.
Na wiedzy.
Na zdrowiu.
Na relacjach.
Na przyrodzie.
I dopiero gdy zaczynamy mierzyć te zasoby, widzimy pełniejszy obraz rzeczywistości.
Filozoficznie rzecz ujmując:
PKB jest miarą aktywności.
Nie jest miarą sensu.
Rejestruje ruch.
Nie mówi nic o kierunku.
Pokazuje tempo podróży.
Nie odpowiada na pytanie, dokąd jedziemy.
A przecież można bardzo szybko zmierzać w niewłaściwą stronę.
Być może więc najważniejsza debata ekonomiczna XXI wieku nie dotyczy podatków, stóp procentowych ani inflacji.
Być może dotyczy czegoś znacznie bardziej fundamentalnego.
Pytania o to, co naprawdę uznajemy za wartość.
Bo jeśli mierzymy wyłącznie rynek, przestajemy widzieć człowieka.
Jeśli mierzymy wyłącznie produkcję, przestajemy widzieć naturę.
A jeśli przestajemy widzieć człowieka i naturę, zaczynamy mylić wzrost z rozwojem.
I właśnie wtedy liczby stają się niebezpieczne.
Nie dlatego, że są fałszywe.
Ale dlatego, że pokazują tylko fragment prawdy.
A prawdziwe bogactwo społeczeństwa może nie zaczynać się od tego, co produkujemy.
Może zaczynać się od tego, jak zdrowi jesteśmy.
Jak oddychamy.
Jak się odżywiamy.
Jak dbamy o ziemię, która nas żywi.
I czy potrafimy pozostawić następnym pokoleniom coś więcej niż wyższy PKB.
Bibliografia (APA 7)
Arrow, K. J., Dasgupta, P., Goulder, L. H., Mumford, K. J., & Oleson, K. (2012). Sustainability and the measurement of wealth. Environment and Development Economics, 17(3), 317–353.
Costanza, R., d’Arge, R., de Groot, R., Farber, S., Grasso, M., Hannon, B., Limburg, K., Naeem, S., O’Neill, R. V., Paruelo, J., Raskin, R. G., Sutton, P., & van den Belt, M. (1997). The value of the world’s ecosystem services and natural capital. Nature, 387(6630), 253–260.
Dasgupta, P. (2021). The economics of biodiversity: The Dasgupta review. HM Treasury.
Diener, E., Oishi, S., & Lucas, R. E. (2015). National accounts of subjective well-being. American Psychologist, 70(3), 234–242.
European Commission. (2009). GDP and beyond: Measuring progress in a changing world. Publications Office of the European Union.
Fleurbaey, M., & Blanchet, D. (2013). Beyond GDP: Measuring welfare and assessing sustainability. Oxford University Press.
Food and Agriculture Organization. (2019). Sustainable healthy diets: Guiding principles. FAO.
Grootaert, C., & van Bastelaer, T. (2002). The role of social capital in development. Cambridge University Press.
Guterres, A. (2025). United Nations High-Level Expert Group on Beyond GDP Metrics. United Nations.
Hamilton, K., & Hepburn, C. (2017). Wealth. Oxford Review of Economic Policy, 33(1), 24–40.
International Labour Organization. (2018). Care work and care jobs for the future of decent work. ILO.
Jackson, T. (2017). Prosperity without growth: Foundations for the economy of tomorrow (2nd ed.). Routledge.
Kahneman, D., Krueger, A. B., Schkade, D., Schwarz, N., & Stone, A. A. (2004). Toward national well-being accounts. American Economic Review, 94(2), 429–434.
Kubiszewski, I., Costanza, R., Franco, C., Lawn, P., Talberth, J., Jackson, T., & Aylmer, C. (2013). Beyond GDP: Measuring and achieving global genuine progress. Ecological Economics, 93, 57–68.
Layard, R. (2020). Can we be happier? Evidence and ethics. Penguin Books.
Marmot, M. (2015). The health gap: The challenge of an unequal world. Bloomsbury.
Meadows, D. H., Meadows, D. L., Randers, J., & Behrens, W. W. (1972). The limits to growth. Universe Books.
National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine. (2023). Valuing climate damages: Updating estimation of the social cost of carbon dioxide. National Academies Press.
Nordhaus, W., & Tobin, J. (1972). Is growth obsolete? In Economic growth (pp. 1–80). Columbia University Press.
Office for National Statistics. (2023). UK national accounts: The Blue Book 2023. ONS.
Office for National Statistics. (2024). Household satellite account, UK: 2023. ONS.
Organisation for Economic Co-operation and Development. (2011). How’s life? Measuring well-being. OECD Publishing.
Organisation for Economic Co-operation and Development. (2020). Well-being economy: Creating opportunities for people’s well-being and economic growth. OECD Publishing.
Organisation for Economic Co-operation and Development. (2024). OECD framework for measuring well-being and progress. OECD Publishing.
Putnam, R. D. (2000). Bowling alone: The collapse and revival of American community. Simon & Schuster.
Raworth, K. (2017). Doughnut economics: Seven ways to think like a 21st-century economist. Chelsea Green Publishing.
Rockström, J., Steffen, W., Noone, K., Persson, Å., Chapin, F. S., Lambin, E., Lenton, T., Scheffer, M., Folke, C., Schellnhuber, H., Nykvist, B., de Wit, C., Hughes, T., van der Leeuw, S., Rodhe, H., Sörlin, S., Snyder, P., Costanza, R., Svedin, U., & Foley, J. (2009).
A safe operating space for humanity. Nature, 461(7263), 472–475.
Sen, A. (1999). Development as freedom. Oxford University Press.
Smith, A. (2007). An inquiry into the nature and causes of the wealth of nations. MetaLibri. (Original work published 1776)
Stiglitz, J. E., Fitoussi, J.-P., & Durand, M. (2018). Beyond GDP: Measuring what counts for economic and social performance. OECD Publishing.
Stiglitz, J. E., Sen, A., & Fitoussi, J.-P. (2009). Report by the Commission on the Measurement of Economic Performance and Social Progress.
Commission on the Measurement of Economic Performance and Social Progress.
United Nations. (2014). System of Environmental-Economic Accounting 2012: Central framework. United Nations.
United Nations. (2025). System of National Accounts 2025. United Nations.
United Nations Development Programme. (2023). Human development report 2023/2024. UNDP.
United Nations Economic Commission for Europe. (2016). Guide on measuring human capital. UNECE.
World Bank. (2021). The changing wealth of nations 2021: Managing assets for the future. World Bank.
World Health Organization. (2021). WHO guidelines on physical activity and sedentary behaviour. WHO.
World Health Organization. (2023). Global status report on physical activity 2022. WHO.
World Health Organization. (2024). Healthy diet fact sheet. WHO.
World Health Organization, & Food and Agriculture Organization. (2021). Sustainable healthy diets: Guiding principles and policy considerations. WHO & FAO.
Wackernagel, M., & Rees, W. (1996). Our ecological footprint: Reducing human impact on the Earth. New Society Publishers.
Wilkinson, R., & Pickett, K. (2010). The spirit level: Why greater equality makes societies stronger. Bloomsbury Press.