gras healthcare logo

Żałoba – ostatnia „choroba", której medycyna nie powinna próbować wyleczyć...

  • Artykuł, Uncategorized
żałoba

Przez większą część swojej historii medycyna miała jedną podstawową ambicję – nazwać problem, znaleźć jego przyczynę i możliwie szybko go usunąć.

Cholesterol? Statyny. 

Nadciśnienie? Inhibitor ACE. 

Infekcja? Antybiotyk. 

Bezsenność? Tabletka. 

Smutek? Coraz częściej również tabletka.

Nie sposób odmówić temu podejściu skuteczności. 

Dzięki niemu żyjemy dłużej niż jakiekolwiek wcześniejsze pokolenie.

Jednocześnie z każdym kolejnym odkryciem stajemy się coraz bardziej świadomi, że nie wszystko, co boli, jest chorobą.

I właśnie tutaj współczesna neurobiologia wykazała się rzadko spotykaną pokorą.

Żałoba nie jest chorobą.

Jest biologiczną ceną, jaką płacimy za zdolność do kochania.

To zdanie brzmi bardziej jak aforyzm niż definicja medyczna, ale stoi za nim coraz solidniejszy fundament naukowy.

Mózg nie interpretuje śmierci bliskiej osoby wyłącznie jako wydarzenia emocjonalnego. 

Dla niego jest to przede wszystkim katastrofa predykcyjna. 

Przez lata uczył się obecności drugiego człowieka– jego głosu, zapachu, dotyku, rytuałów i codziennych rozmów. 

Każdego dnia tworzył miliony przewidywań dotyczących jego obecności.

Aż nagle wszystkie przestają się sprawdzać.

Nic więc dziwnego, że przez pierwsze tygodnie po stracie wielu ludzi odruchowo sięga po telefon, aby zadzwonić do osoby, której już nie ma. 

To nie jest zaprzeczenie ani oznaka słabości. 

To układ nerwowy, który z opóźnieniem aktualizuje swoją mapę rzeczywistości.

Dlatego żałoba boli. 

Nie metaforycznie.

Badania neuroobrazowe pokazują aktywację tych samych sieci neuronalnych odpowiedzialnych za przywiązanie, pamięć autobiograficzną, przewidywanie nagrody oraz ból społeczny. 

Dla mózgu utrata bliskiej osoby nie jest abstrakcyjnym pojęciem. 

Jest doświadczeniem zapisanym w biologii.

A biologia reaguje.

Aktywuje się oś podwzgórze–przysadka–nadnercza. 

Zaburzeniu ulega rytm wydzielania kortyzolu. 

Dominuje aktywność układu współczulnego. 

Wzrasta aktywność mikrogleju oraz produkcja cytokin prozapalnych, pogarsza się jakość snu, metabolizm glukozy, funkcjonowanie układu odpornościowego i zdolność regeneracji organizmu. 

Człowiek nie tylko przeżywa stratę.

Jego organizm ją ucieleśnia.

Psychoneuroimmunologia od wielu lat przypomina coś, co klasyczna medycyna dopiero zaczyna dostrzegać: emocje nie kończą swojej podróży w korze mózgowej. 

Docierają do układu hormonalnego, odpornościowego, autonomicznego, jelit, mięśni i mitochondriów. 

Człowiek nie cierpi wyłącznie „w głowie”. Cierpi całym sobą.

Czy zatem żałobę należy leczyć?

Nie.

I być może jest to jedna z najważniejszych lekcji, jakich współczesna medycyna musiała nauczyć się o własnych ograniczeniach.

Leczenia wymagają depresja, zespół stresu pourazowego czy przedłużona żałoba powodująca istotne upośledzenie funkcjonowania. 

Sama żałoba nie jest jednak błędem biologii. 

Jest ceną przywiązania i nieuniknioną konsekwencją ewolucji gatunku, który nauczył się tworzyć trwałe więzi.

Coraz więcej badań pokazuje również, że organizm w tym okresie potrzebuje rzeczy zaskakująco mało spektakularnych. 

Dobrego snu. 

Światła dziennego. 

Ruchu. 

Bliskości innych ludzi. 

Regularnego rytmu dobowego. 

Odpowiedniej podaży białka i kwasów tłuszczowych omega-3. Czasami psychoterapii. 

U części osób – zwłaszcza po stracie o charakterze traumatycznym – bardzo pomocna okazuje się terapia EMDR, która nie usuwa wspomnień, lecz pomaga mózgowi zapisać je w sposób mniej obciążający emocjonalnie.

Brzmi to mało efektownie.

Nie istnieje suplement na tęsknotę.

Nie opracowano probiotyku odbudowującego złamane serce.

Nie wynaleziono diety eliminacyjnej, która usunie pustkę po drugim człowieku.

I całe szczęście.

Bo są jeszcze doświadczenia, których nie da się sprowadzić do kodu ICD-11, poziomu CRP ani wykresu z aplikacji monitorującej zdrowie.

Żyjemy w kulturze natychmiastowych rezultatów.

Zamawiamy kolację z dostawą w kilkanaście minut, oglądamy seriale z pominięciem czołówki i oczekujemy, że emocje również będą działały w trybie „fast forward”.

Tymczasem ewolucja nigdy nie podpisała umowy z działem marketingu.

Niektóre procesy biologiczne wymagają tygodni.

Inne miesięcy.

Najważniejsze – całych lat.

Żałoba należy właśnie do nich.

Paradoksalnie może być jednym z najpiękniejszych dowodów na to, że ludzki mózg został zaprojektowany nie tylko do przetrwania, ale również do tworzenia więzi. 

Gdybyśmy nie potrafili kochać tak głęboko, nie cierpielibyśmy tak bardzo.

I może właśnie dlatego żałoba pozostaje jedną z najbardziej ludzkich rzeczy, jakie nam jeszcze zostały.

W świecie sztucznej inteligencji, algorytmów i obsesji nieustannej optymalizacji przypomina nam, że człowieka nie da się zaktualizować jednym kliknięciem.

Po wielkiej stracie nie wracamy do dawnej wersji siebie.

Powstaje ktoś nowy.

Nie silniejszy.

Nie słabszy.

Po prostu bardziej świadomy kruchości życia, wartości obecności drugiego człowieka i tego, że miłość pozostawia trwały ślad nie tylko w pamięci, ale również w biologii.

Żałoba nie ma wyraźnej daty zakończenia.

Z czasem jednak przychodzi chwila, gdy wspomnienie przestaje być wyłącznie źródłem bólu, a zaczyna nieść także wdzięczność za to, że mogliśmy kochać i być kochani.

Nie wracamy do człowieka, którym byliśmy przed stratą. 

Powstaje ktoś nowy– z większą wrażliwością, inną hierarchią wartości i głębszym zrozumieniem kruchości życia.

Nie każda rana wymaga zamknięcia. Niektóre mają jedynie nauczyć serce, jak bić wokół blizny.

I być może właśnie na tym polega zdrowienie.

Nie na zapomnieniu.

Nie na „powrocie do normalności”.

Lecz na pogodzeniu się z tym, że miłość nie znika wraz ze śmiercią. 

Zmienia jedynie swoją obecność– z fizycznej na wewnętrzną. 

Przestaje być codziennym doświadczeniem, a staje się częścią naszej pamięci, naszej tożsamości i sposobu patrzenia na świat.

Bo największym paradoksem żałoby jest to, że nie uczy nas umierania.

Uczy nas, jak głęboko potrafimy kochać.

Wybrana bibliografia (APA 7)

  1. Bonanno, G. A. (2009). The Other Side of Sadness. Basic Books.
  2. Bowlby, J. (1980). Attachment and Loss. Vol. 3: Loss, Sadness and Depression. Basic Books.
  3. Cacioppo, J. T., & Cacioppo, S. (2014). Social relationships and health. American Psychologist, 69(8), 676–684.
  4. Damasio, A. (1999). The Feeling of What Happens. Harcourt.
  5. Eisenberger, N. I. (2012). The pain of social disconnection. Nature Reviews Neuroscience, 13(6), 421–434.
  6. LeDoux, J. (2015). Anxious. Viking.
  7. McEwen, B. S. (1998). Protective and damaging effects of stress mediators. New England Journal of Medicine, 338(3), 171–179.
  8. McEwen, B. S. (2007). Physiology and neurobiology of stress. Physiological Reviews, 87(3), 873–904.
  9. O’Connor, M.-F. (2022). The Grieving Brain. HarperOne.
  10. O’Connor, M.-F., et al. (2008). Craving love? Enduring grief activates the brain’s reward center. NeuroImage, 42(2), 969–972.
  11. Panksepp, J. (1998). Affective Neuroscience. Oxford University Press.
  12. Parkes, C. M. (1998). Bereavement. Routledge.
  13. Sapolsky, R. M. (2004). Why Zebras Don’t Get Ulcers (3rd ed.). Holt.
  14. Shapiro, F. (2018). Eye Movement Desensitization and Reprocessing (EMDR) Therapy(3rd ed.). Guilford Press.
  15. Shear, K. (2015). Complicated grief. New England Journal of Medicine, 372(2), 153–160.
  16. Slavich, G. M., & Irwin, M. R. (2014). From stress to inflammation. Psychological Bulletin, 140(3), 774–815.
  17. Stroebe, M., & Schut, H. (1999). The dual process model of coping with bereavement. Death Studies, 23(3), 197–224.
  18. van der Kolk, B. A. (2014). The Body Keeps the Score. Viking.
  19. Worden, J. W. (2018). Grief Counseling and Grief Therapy (5th ed.). Springer.
  20. World Health Organization. (2019). International Classification of Diseases 11th Revision (ICD-11).
  21. Yehuda, R. (2002). Post-traumatic stress disorder. New England Journal of Medicine, 346(2), 108–114.
  22. Bonanno, G. A. (2004). Loss, trauma, and human resilience. American Psychologist, 59(1), 20–28.
  23. Zisook, S., & Shear, K. (2009). Grief and bereavement. World Psychiatry, 8(2), 67–74.
  24. Freud, S. (1957). Mourning and melancholia. W: The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud (oryg. wyd. 1917).
  25. Kübler-Ross, E. (1969). On Death and Dying. Macmillan.
  26. Sapolsky, R. M. (2017). Behave. Penguin Press.
  27. Dhabhar, F. S. (2014). Effects of stress on immune function. Nature Reviews Immunology, 14(7), 427–439.
  28. Felitti, V. J., et al. (1998). Relationship of childhood abuse and household dysfunction to leading causes of death in adults. American Journal of Preventive Medicine, 14(4), 245–258.
  29. Herman, J. L. (2022). Trauma and Recovery (wyd. jubileuszowe). Basic Books.
  30. Pert, C. B. (1997). Molecules of Emotion. Scribner.
Przewijanie do góry